Pwezantè Khmer-Ameriken Peuo Tuy te vizite Miami dènyèman kòm pati nan seri evènman yon mwa Big Read nan Miami Book Fair ki te konsantre sou istwa ak kilti Kanbòdj. Pandan sejou li, li te fè yon seri vizit nan Miami Dade College ak lekòl segondè nan zòn nan pou bay diskou ak atelye sou chòk ak gerizon atravè pwezi. Miami Book Fair te entèvyouve Peuo sou koleksyon pwezi li a, Khmer Girl, ak sou fason ekri ak prezante pwezi te ede li geri anba chòk li te sibi.
Q. Anpil nan powèm ki nan Khmer Girl yo reflete yon batay pou kreye yon idantite endividyèl pou tèt ou, apa de presyon kiltirèl fanmi ou ak sosyete Ameriken an. Èske ou ka pale yon ti kras sou batay pou fòje pwòp idantite ou devan presyon konpetitif de kilti diferan?
A. Pandan m t ap pase nan sistèm lekòl Ozetazini, mwen te gen difikilte pou m te yon tifi/adolesan Kambodjyen tradisyonèl. Responsablite yon jèn fi Khmer oswa yon fanm Khmer te trè diferan de responsablite yon jèn gason Khmer oswa yon gason Khmer. Mwen pa t gen dwa fè anpil bagay. Mwen pa t gen dwa sòti al gade nouvo fim ak zanmi m, pase tan ak zanmi m, epi patisipe nan aktivite ekstrakirikilè apre lekòl. Mwen te oblije ede ak anpil travay lakay. Mwen te refize anpil nan responsablite sa yo. Te souvan gen anpil dezakò ak batay vèbal ant mwen menm ak paran mwen. Nan lòt bò, mwen te aprann anpil nòm kiltirèl ak tradisyon nan men paran mwen ke mwen te apresye, tankou respekte ak onore zansèt ak granmoun k ap viv, pa egzanp.
Batay mwen pou m te kreye pwòp idantite pa m pa t vrèman kòmanse jiskaske mwen te rive nan fen ventèn mwen ak nan kòmansman ak mitan trantèn mwen. Pandan m te nan lekòl primè, lekòl mwayen, ak lise, m t ap eseye dekouvri tèt mwen epi m t ap eseye entegre m… nan kèlkeswa fason posib. Mwen pa t gen okenn lide kiyès mwen te ye. Mwen pa t menm konnen mwen te gen tèlman rayisman pou tèt mwen. Sa te pran m yon bon bout tan pou m jwenn idantite m. Mwen ta di sa te pran m prèske trant-senk an pou m finalman renmen tèt mwen.
K. Kijan ou idantifye tèt ou kounye a? Kòm Kmer? Ameriken? Oswa yon moun ki nan mitan?
A. Lè mwen te deplase nan New York City an 1999, se te pwen vire a. Mwen te jwenn tèt mwen ak idantite mwen atravè powèzi pawòl pale. Se te gras a netwayaj powèm yo ki te fè m reyalize kiyès mwen te ye. Kounye a, mwen idantifye tèt mwen kòm yon Ameriken Khmer k ap viv Ozetazini. Gen yon pati nan mwen ki Khmer, yon pati nan mwen ki New York, yon pati nan mwen ki Lowell, Massachusetts, epi yon pati nan mwen ki se kèk pati nan Amerik.
Q. Èske ou ka pale yon ti kras sou diferans ki genyen ant memwa ak/oswa chòk ereditè ak memwa ak/oswa chòk dirèk, epi kijan chak youn te afekte ou pandan w t ap grandi?
A. Twomay paran m yo te sibi a te pase ba mwen ak frè ak sè m yo. Twomay entèjenerasyonèl sa a, ki eritye, te prezan pandan m t ap grandi kòm timoun ak adolesan, e li toujou ap viv anndan m kòm granmoun. Mwen te vin okouran de kalite chòk sa a plis nan mitan trantèn mwen pase nan adolesans mwen oswa nan ven ane mwen. Mwen reyalize kounye a ke paran mwen te travay di. Paske yo pa t pale angle e yo te travay de a twa djòb pou yo te ka bay pitit yo manje, mwen menm ak frè ak sè m yo te raman wè yo. Nou te konn wè yo yon ti tan nan aswè, e pafwa nou pa t konn wè yo toulede anmenmtan pou dine. Yo pa t janm vrèman pale de jenosid la e si yo te pale de li, se te kèk ti moso sou zak mechanste yo—kilès ki te mouri ak sa Khmer Rouge yo te fè. Yo pa t pale de jan yo te santi yo ak jan zak mechanste a te afekte yo anpil. Depresyon, strès, ak enkyetid te ap manje yo tou dousman.
Paran m yo pa t janm ale nan terapi. Yo te antere PTSD yo pandan plizyè ane. PTSD manman m lan toujou antere nan kè l jiska jounen jodi a. (Papa m te mouri an 2008). Mwen te konn tande yo pale (pafwa) sou jenosid la lè m te adolesan. Mwen te ka wè nan je yo yo te tris e yo te an kòlè, men mwen pa t vrèman konprann e mwen pa t konnen kisa pou m fè nan moman sa a. Mwen pa t menm vrèman konprann Khmer Rouge la, wòl Etazini ak Kambòdj te jwe nan Lagè Vyetnam nan. Mwen pa t gen okenn lide. Epitou, lakay nou, anpil pwoblèm ki te parèt pa t rezoud yon fason diplomatik. Anjeneral, yo te konn rezoud yo nan denigre youn lòt oswa lòt moun nan. Paran m yo ak frè m yo te souvan fè sa youn ak lòt. Mwen menm tou, mwen koupab pou menm kalite aksyon sa yo. Tout aksyon sa yo te fason pasif-agresif pou yo te aji, e sa te fè pati depresyon ak chòk yo te genyen. Yo pa t konnen kijan pou yo jere sitiyasyon difisil. Chòk silans yo a te kite mak sou nou pandan plizyè dizèn ane.
Q. Liv ou a pale anpil sou silans, epi sou pale sou bagay fanmi ou ak anpil moun nan kilti Khmer pa diskite. Pa egzanp, ou mansyone ke paran ou pa t pale anpil sou sitiyasyon an nan Kambòdj anvan fanmi ou te kite pou Thailand, epi finalman pou Etazini. Ki jan li te difisil pou ekri Khmer Girl?
A. Fizikman, li pa t difisil pou m ekri Khmer Girl. Paske m te vle jwenn gerizon ak lanmou pou tèt mwen, anpil powèm te soti nan fon vant mwen ak nan kè m. Malgre anpil dlo nan je, fristrasyon, ak destriksyon pwòp tèt mwen, m te konnen limyè nan bout tinèl la t ap mennen m jwenn lanmou pou tèt mwen, kidonk, m pa t deranje m pase nan doulè pou m ekri liv la. Pati ki te pi difisil pou mwen an se te— kijan m t apral di paran m yo, frè m ak sè m yo, kominote Khmer la sa m te dekouvri a ak sa m t ap santi pandan tout dizèn ane sa yo. Kijan m t apral pale de lefèt ke m t ap ale kont nòm tradisyonèl ak kiltirèl yo?
Q. Ou te vizite Miami Dade College ak klas lekòl segondè nan zòn nan pandan vizit ou, epi ou te travay ak elèv yo sou chòk ak gerizon nan atelye pwezi ou yo. Èske ou ka pale sou wòl pwezi te jwe nan pwòp gerizon ou?
A. Nan lane 2003, pou youn nan kou bakaloreya mwen yo, mwen te chwazi ekri yon papye sou fason wòl bote Ewopeyen an afekte jèn fi koulè, adolesan koulè ak fanm koulè. Mwen pa t konnen, nan epòk sa a (mwen te nan kòmansman ventèn mwen), ke lagè ak jenosid te afekte m tèlman pwofondman; ke traum paran mwen yo te sibi akoz zak mechanste sa yo te afekte yo tèlman pwofondman. Mwen t ap fè fas ak pwòp rayisman tèt mwen e m t ap eseye jwenn lanmou pou tèt mwen; m t ap chèche pwòp idantite m oswa m t ap lite ant tradisyonèl Khmer ak Khmer Ameriken. Paske m t ap lite tèlman pou m jwenn lanmou sa a pou tèt mwen… powèm vin sòtè mwen.
Pwezi te jwe yon wòl enpòtan nan gerizon mwen. Pou mwen, li te pi fasil pase ekri yon woman. Mwen renmen ke mwen gen libète pou m ekri ti moso nan lavi mwen epi kite odyans lan panse ki aksyon pwochen mwen ta ka fè. Lè m te li ak koute lòt powèt renome, mwen te jwenn vwa mwen epi mwen te santi m alèz pou m pataje travay mwen ak lòt moun. Mwen te santi ke sèl fason pou m jwenn lanmou pou tèt mwen se kontinye ekri, li ak koute pwezi lòt moun, epi prezante/li pwòp travay mwen.
K. Kijan travay ou pèmèt lòt moun jwenn gerizon menm jan ak pa w la?
A. Pandan kòmansman karyè powèm mwen, mwen te ekri epi pèfòme pwòp powèm mwen paske mwen te dezespere bezwen gerizon epi mwen te vle jwenn lanmou pou tèt mwen. Kounye a, mwen konsantre sou itilize pwòp powèm mwen ak powèm lòt powèt pou geri lòt moun nan atelye powèm pou kominote ki pa resevwa ase sèvis, kominote imigran ak kominote moun koulè. Lè m ap li epi pèfòme pawòl pale mwen (san atelye yo), mwen bay yon espas kote jèn, fanm ak moun koulè ka fè kòmantè, poze kesyon, diskite sou ras, ekzotis, rasis, orientalism, seksis, lavi imigran/refijye, militaris, koulè, elatriye.